Techniczne aspekty osuszania konstrukcji budowlanych

Techniczne aspekty osuszania konstrukcji budowlanych według standardów Polskiego Stowarzyszenia Technologów Osuszania i Przeciwdziałania Korozji Budynków [PSTOiPKB] z uwzględnieniem specyfiki polskiego budownictwa.

Wytyczne i standardy zostały stworzone przez członków Polskiego Stowarzyszenia Technologów Osuszania i Przeciwdziałania Korozji Budynków, których doświadczenie w restytucji szkód wodnych sięga ponad 15 lat.

Przewodnik praktyczny po standardach osuszania.

Opracowanie i tłumaczenie: wersja edukacyjna
Zakres: planowanie, wykonanie, kontrola i zakończenie procesu osuszania budynków po zawilgoceniu lub zalaniu.

Członkowie Stowarzyszenia zaangażowani w stworzenie Księgi Standardów Osuszania:

• Pan Adrian Wichary
• Pan Michał Sokołowski
• Pan Grzegorz Bartkowski
• Pan Tomasz Badura
• Pan Piotr Pakuła
• Pan Krzysztof Halwa
• Pani Justyna Kubicka- Szymańska
• Pan Marek Szreder
• Pan Tomasz Makowski

Cel dokumentu:
Wytyczne wg standardów PSTOiPKB określają sposób technicznego osuszania elementów budowlanych, tak aby zapewnić skuteczność, bezpieczeństwo oraz możliwość weryfikacji przez rzeczoznawcę lub ubezpieczyciela.    

1. Wprowadzenie

Wilgoć w przegrodach budowlanych jest jednym z najczęstszych źródeł degradacji konstrukcji oraz zagrożeń zdrowotnych w budynkach. Należy ją traktować jako uszkodzenie techniczne, które bez prawidłowej diagnostyki i procesu osuszania prowadzi do:

·         rozwoju mikroorganizmów (grzyby, pleśnie, bakterie),

·         zniszczeń elementów wykończenia (odspajanie/korozja tynków, pękanie okładzin, niszczenie powłok malarskich i malatury),

·         korozji elementów metalowych,

·         utraty termoizolacji,

·         nieodwracalnych uszkodzeń konstrukcyjnych mających wpływ na statykę budynku.

Proces osuszania musi być:

1.      Zaplanowany na podstawie

- oględzin i wizji lokalnej 

- weryfikacji uszkodzeń 

- pomiarów i oceny szkody

2.      Wykonany – zgodnie z metodą dobraną do konstrukcji

3.      Monitorowany – poprzez regularne pomiary

4.      Udokumentowany – raportami i protokołami końcowymi oraz zdjęciami 

2. Podstawowe pojęcia i definicje

Wilgotność materiałowa – ilość wody zawartej w materiale budowlanym.

Wilgotność równowagi higroskopijnej – poziom wilgotności, który materiał osiąga przy stabilnych warunkach otoczenia; oznacza stan „suchy”.

Nasiąkliwość materiałów DFG – wskaźnik określający stopień wypełnienia porów materiału wodą, czyli miarę jego nasiąkliwości wyrażoną jako procentowy przyrost masy po nasyceniu w stosunku do masy suchej. Im wyższa wartość DFG, tym większa zdolność materiału do pochłaniania wilgoci.

Konwekcja – ruch powietrza spowodowany różnicą temperatur, wpływa na przenoszenie wilgoci.

Dyfuzja pary wodnej – przemieszczanie się pary przez przegrody budowlane.

Kapilarność – zasysanie wilgoci w materiałach o porowatej strukturze.

Filtr HEPA – filtr zdolny wychwycić zarodniki grzybów i pyłów, istotny przy skażeniu mikrobiologicznym. Np. H14

3. Planowanie procesu osuszania

Proces osuszania nie może być wykonany „na oko”. Wymaga indywidualnej analizy przypadku, ponieważ każdy budynek różni się konstrukcją, materiałami i sposobem użytkowania. Planowanie obejmuje:

3.1 Ocena wstępna

Na początku należy ustalić:

·         źródło zawilgocenia (awaria instalacji, zalanie, podciąganie kapilarne, woda opadowa, kondensacja),

·         rodzaj konstrukcji (ściany masywne, ściany warstwowe, posadzki z izolacją),

·         zakres uszkodzeń (materiały przesiąknięte wodą, izolacje nasycone wilgocią, uszkodzenia powierzchni),

·         warunki materiałowe (porowatość, nasiąkliwość, typ izolacji),

·         zagrożenia zdrowotne (skażenie bakteriami, fekaliami, grzybami – zwłaszcza po zalaniach wodą brudną).

Wynik tej oceny stanowi podstawę doboru technologii osuszania.

3.2 Dokumentacja szkody

Wszystkie dane powinny zostać zapisane w protokole, który zawiera:

·         datę wystąpienia szkody,

·         przyczynę zawilgocenia (jeśli jest znana),

·         zakres zawilgocenia (pomieszczenia, powierzchnie, materiały), 

·         zdjęcia uszkodzeń przed rozpoczęciem osuszania, w trakcie oraz po zakończeniu osuszania,

·         wstępne pomiary wilgotności.

Dobra praktyka: wykonanie szkicu z naniesieniem obszaru zawilgoceń i uszkodzeń.

📌 Uwagi praktyczne
Brak dokumentacji wejściowej to najczęstszy powód kwestionowania kosztów przez ubezpieczyciela. Dodatkowo należy pamiętać o wykonaniu obszernej dokumentacji zdjęciowej. Dobrą praktyką jest wykonanie szkicu obszarów zawilgoceń i uszkodzeń.

3.3 Koncepcja osuszania

Na podstawie analizy przygotowuje się plan technologiczny, który obejmuje:

·         wybór metody osuszania

o    kondensacyjna/ kubaturowa,

o    adsorpcyjna/ punktowa/ kubaturowa,

o    podciśnieniowa / nadciśnieniowa dla izolacji podposadzkowych,

o    podczerwień.

·         dobór urządzeń 

o    ostateczny dobór urządzeń uzależniony jest od decyzji technika, który na bieżąco monitoruje proces osuszania, za który bierze odpowiedzialność, 

o    osuszacze, turbiny, nagrzewnice, filtry, pompy, wentylatory, turbodmuchawy.

·         określenie czasu pracy urządzeń

o   w zależności od czynników takich jak:

·         obciążenie wodą w obiekcie, 

·         rodzaje materiałów, współczynnikowi parowania, wielowarstwowość,

·         warunki i ograniczenia np. (zasilanie, temperatura, akustyka).

·         środki bezpieczeństwa

o   kontrola jakości powietrza (oczyszczacze powietrza HEPA),

o   izolacja stref w których przeprowadzana jest restytucja,

o   ochrona pracowników,

o   wyrzut powietrza procesowego poza strefy przebywania ludzi np. za okno.

·         harmonogram kontroli pomiarowej

o    stosowanie pomiarowych punktów kontrolnych,

o    stosowanie kontroli pomiarowej odpowiednimi miernikami,

o    każdy punkt musi być możliwy do zweryfikowania.

3.4 Monitoring parametrów

Podczas całego procesu mierzy się:

·         wilgotność względną powietrza,

·         temperaturę powietrza i powierzchni,

·         wilgotność materiałową,

·         wartości klimatyczne w przypadku osuszania warstw izolacyjnych.

Pomiarów dokonuje się nie rzadziej niż co 7 dni w stałych punktach odpowiadających za dany obszar

📌 Uwagi praktyczne
Czas osuszania to czas potrzebny na osiągnięcie wilgotności równowagowej przez przegrodę budowlaną. Proces osuszania jest zależy również od szeregu zmiennych materiałowych i środowiskowych.

Do głównych czynników mających wpływ na czas osuszania zaliczamy:

·         Właściwości dyfuzyjne i grubość materiału w tym rodzaj substancji budowlanej

·         Nasiąkliwość materiałów według DFG

·         Rozległość szkody wodnej oraz absorpcja wilgoci w materiałach budowlanych

Przykład: cegła 90-190 l / m3, beton komórkowy 280-290 l / m3

3.5 Szczególne zdarzenia o podwyższonym ryzyku sanitarnym i epidemiologicznym

Jeżeli zawilgocenie pochodzi z:

·         kanalizacji,

·         ścieków,

·         wód powodziowych.

W przypadku o charakterze sanitarnym przed przystąpieniem do osuszania wymagane są:

·         rozszerzona ocena ryzyka obejmująca analizę zagrożeń biologicznych,

·         wdrożenie procedur dekontaminacyjnych. 

4. Wykonanie procesu osuszania

Po etapie planowania rozpoczyna się właściwe osuszanie. Proces ten musi być prowadzony zgodnie z przyjętą technologią oraz warunkami konstrukcyjnymi budynku.

4.1 Cele osuszania

Celem procesu jest:

·         usunięcie nadmiaru wilgoci z materiałów,

·         przywrócenie im parametrów użytkowych,

·         zabezpieczenie przed rozwojem mikroorganizmów,

·         umożliwienie bezpiecznego użytkowania pomieszczeń.

 4.2 Rodzaje metod osuszania

W zależności od rodzaju szkody i konstrukcji stosuje się poniższe systemy:

1) Osuszanie kondensacyjne

·         redukuje wilgotność powietrza poprzez wymuszoną kondensację pary wodnej oraz odprowadzenie powstałego kondensatu poza strefę osuszania,

·         najczęściej stosowane,

·         technologia może wymagać kurtynowania lub separowania stref zalania albo zamkniętego obiegu powietrza,

·         idealne w mieszkaniach, domach, pomieszczeniach ogrzewanych (w konstrukcjach pozbawionych poziomych izolacji podposadzkowych).

Zalety: niski koszt, wysoka skuteczność
Wady: słabsze działanie w zimnych pomieszczeniach (<10°C)

2) Osuszanie adsorpcyjne

·         stosowane tam, gdzie wilgotność musi być bardzo niska lub temperatura jest niska,

·         urządzenia wykorzystują materiał pochłaniający wodę (żel krzemionkowy).

Zalety: skuteczność w niskich temperaturach
Wady: ograniczenia związane z zastosowaniem

3) Osuszanie warstw izolacyjnych pod posadzką

Najważniejszy punkt w przypadku zalanych stref podposadzkowych.

Stosuje się trzy metody:

a) Podciśnieniową
– odsysanie wody / skroplin/ wilgotnego powietrza spod posadzki

b) Nadciśnieniową
– wtłaczanie suchego powietrza pod izolację

c) Łączoną- ssąco / tłocząca

- równoczesne zastosowanie metody ssąco - tłoczącej / technologia zaawansowana- stosowana podczas ograniczonej możliwości wykonania odwiertów lub/ i ograniczonym przepływie powietrza.

Kiedy zaleca się stosować metodę łączoną?
Zawsze, gdy wilgoć dostała się:

·         w strop belkowy

·         do warstwy izolacji podposadzkowej.

👉 Samo osuszanie powietrza NIE WYSTARCZY
Ubezpieczyciele często to podważają — a wytyczne np. WTA jasno mówią, że bez osuszania warstw izolacyjnych proces jest niepełny.

3.1) Dobór liczby odwiertów w zależności od powierzchni osuszania i rodzaju izolacji

o   ostateczny dobór urządzeń uzależniony jest od decyzji technika, który na bieżąco monitoruje proces osuszania, za który bierze odpowiedzialność.

Optymalne czasy osuszania osiąga się, gdy spełnione są następujące warunki:

·         stojąca woda w konstrukcji podłogi została wcześniej odessana,

·         temperatury w pomieszczeniach mieszczą się w zakresie skutecznego działania osuszaczy (ok. 15–30°C),

·         otwory nawiewne i ssące są rozmieszczone w sposób optymalny,

·         wydajność odsysania została dobrana odpowiednio do powierzchni objętej szkodą,

·         cyrkulacja powietrza w warstwie izolacji ma prędkość przepływu ok. 0,3 – 0,8 m/s,

·         rozmieszczenie urządzeń pozostaje we właściwej proporcji do powierzchni przeznaczonej do osuszenia,

👉 Ryzyko degradacji biologicznej i utraty nośności elementów drewnianych po zalaniu, zależy przede wszystkim od czasu utrzymania się podwyższonej wilgotności pow. 20% oraz warunków temperaturowych, a w mniejszym stopniu gatunku drewna. 
Kluczowe znaczenie ma szybkie wdrożenie skutecznego procesu osuszania.

4.3 Dobór i rozmieszczenie urządzeń

Liczba urządzeń zależy od:

·         kubatury pomieszczenia, 

·         grubości warstw,

·         rodzaju materiału,

·         stopnia zawilgocenia.

Uwaga praktyczna:
Osuszacz 20–25 l/24h NIE OSUSZY mieszkania 80 m² po zalaniu całej posadzki.
To częsty argument rzeczoznawców, gdy ktoś próbuje osuszyć budynek jednym urządzeniem z wypożyczalni.

Dobra Praktyka:

Jako najbardziej efektywną metodą osuszania kubaturowego jest dobór urządzeń tak aby zapewnić czterokrotną wymianę powietrza na godzinę.

 4.6 Najczęstsze nieprawidłowości wykonawcze

❌ brak dokumentacji pomiarowej
❌ nieprawidłowo rozmieszone otwory procesowe w posadzkach
❌ zbyt mała liczba urządzeń
❌ przerwanie pracy urządzeń „żeby zaoszczędzić prąd”
❌ brak filtracji przy skażeniu biologicznym/ brak odprowadzenia powietrza procesowego np. za okno
❌ brak osuszania warstw izolacyjnych

Każdy z tych błędów może spowodować:

·         ponowne zawilgocenie,

·         rozwój pleśni,

·         odmowę wypłaty odszkodowania.

4.7 Standard PSTOiPKB wymaga

Proces musi być:

✔ zaplanowany,
✔ wykonany zgodnie z technologią,
✔ kontrolowany pomiarami,
✔ udokumentowany raportem końcowym.

5. Kontrola procesu osuszania

Sam proces osuszania nie wystarczy. Musi być mierzalny i udokumentowany, ponieważ:

·         tylko pomiary potwierdzają skuteczność,

·         brak danych = proces nieważny technicznie,

·         rzeczoznawca lub ubezpieczyciel ocenia nie osuszanie, ale dokumentację osuszania.

5.1 Rodzaje pomiarów

1) Pomiary klimatyczne/ higrometryczny pomiar wilgotności powietrza 

Monitorują warunki otoczenia:

Pomiary wykonuje się zawsze w tych samych miejscach, aby wyniki były porównywalne!

2) Pomiary materiałowe

Dotyczą samej przegrody budowlanej:

·         mierniki oporowe, (elektryczny pomiar oporności)

·         mierniki pojemnościowe, dielektryczne

·         sondy głębokościowe,

·         metoda CM (karbidowa)

·         metoda mikrofalowa

·         metoda grawimetryczna / suszarko - wagowa

5.2 Częstotliwość pomiarów

Standard PSTOiPKB zaleca, aby pomiary wykonywać:

📅 nie rzadziej niż co 7 dni    

5.3 Interpretacja wyników

Wilgotność musi spadać !
Jeżeli:

·         spadek zatrzymuje się,

·         wartości rosną,

·         parametry są niestabilne,

→ oznacza to problem z technologią lub niewystarczającą liczbą urządzeń.

5.4 Kryteria zakończenia osuszania

Proces uznaje się za zakończony, gdy:

✔ wilgotność materiału osiąga stan równowagi higroskopijnej,
✔ wartości są stabilne przez minimum kilka dni,
✔ nie występują anomalia termiczne na powierzchni przegród.

Dopuszczalne wartości (orientacyjne):

Materiał
Wilgotność dopuszczalna
Cegła wypalana                          
1,0-3,0 CM%
Beton
2,0–2,5 CM%
Jastrych cementowy
1,8–2,0 CM%
Jastrych anhydrytowy
0,3–0,5 CM%
Drewno
12–16%
📌 To są wartości, które możesz wpisywać w protokoły.

5.5 Dokumentacja końcowa

Raport osuszania musi zawierać:

·         daty rozpoczęcia i zakończenia,

·         opis i zdjęcia zastosowanych urządzeń,

·         wykaz spadku wilgotności (jeśli możliwe),

·         zdjęcia przed i po,

·         wpisane wartości pomiarów,

·         podpis osoby odpowiedzialnej.

·         wyszczególnienie urządzeń pomiarowych wraz z zakresem pomiarowym 

5.6 Najczęstsze powody odrzucenia przez ubezpieczyciela

❌ brak zasadności obiektu do osuszania w obiekcie
❌ brak pomiarów początkowych
❌ brak dokumentacji między etapami
❌ brak końcowego potwierdzenia wilgotności
❌ jedna wartość pomiarowa „na koniec” bez porównania

6. Zakończenie procesu osuszania

Proces osuszania jest uznany za zakończony tylko wtedy, gdy:

1.      konstrukcja uzyskała wymagane parametry wilgotności,

2.      wartości pomiarowe są stabilne,

3.      nie występują objawy wtórnego zawilgocenia,

4.      sporządzono dokumentację potwierdzającą przebieg prac.

Bez tych elementów nie ma podstaw technicznych ani prawnych do uznania osuszania za wykonane zgodnie ze standardem.

 6.1 Raport końcowy osuszania

Końcowy dokument powinien zawierać:

A) Dane obiektu

·         adres nieruchomości,

·         dane właściciela / zarządcy,

·         rodzaj i zakres szkody.

B) Opis procesu

·         zastosowane metody osuszania,

·         konfiguracja i typy urządzeń,

·         czas pracy urządzeń,

·         dodatkowe środki (filtry HEPA, nagrzewnice).

C) Pomiary

·         wartości wilgotności początkowej,

·         regularne pomiary w trakcie prac,

·         pomiary końcowe metodą CM / miernikami materiałowymi,

·         sondami do pomiaru Wilgotności Rh powietrza procesowego,

·         potwierdzenie stanu równowagi higroskopijnej.

D) Dokumentacja zdjęciowa

·         przed rozpoczęciem osuszania,

·         w trakcie prac,

·         po zakończeniu procesu.

E) Podpis i odpowiedzialność

·         imię i nazwisko osoby wykonującej,

·         firma realizująca osuszanie,

·         data i potwierdzenie zgodności z wytycznymi.

6.2 Ważne uwagi końcowe

·         osuszania nie można skracać decyzją ubezpieczyciela,

·         czas pracy urządzeń wynika ze stanu materiałów, nie z tabeli kosztowej,

·         nikt nie może arbitralnie uznać, że 7 dni pracy osuszacza „powinno wystarczyć”,

·         decyzje muszą wynikać z pomiarów i dokumentacji.

7. Struktura gotowego raportu (możesz stosować jako szablon)

Poniższy układ możesz skopiować do własnych protokołów:

RAPORT Z PROCESU OSUSZANIA

1. Dane obiektu

2. Opis szkody i przyczyn zawilgocenia

3. Badania wstępne i pomiary startowe

4. Zasadność osuszania

5. Wykonanie prac

6. Pomiary kontrolne

7. Pomiary końcowe i analiza wyników

8. Ocena zgodnie ze standardem PSTOiPKB

9. Dokumentacja fotograficzna

10.Wniosek końcowy

11.Podpis osoby odpowiedzialnej

8. Wniosek końcowy dokumentu

Standard PSTOiPKB jasno określa, że:

📌 osuszanie jest procesem technicznym,
📌 który musi być udowodniony pomiarami,
📌 a koszty są zasadne tylko wtedy, gdy proces można odtworzyć z dokumentów.

Dlatego:

Pomiary + dokumentacja = akceptacja kosztów
Brak dokumentacji = brak zwrotu

Streszczenie

W niniejszym arkuszu omówiono:
wstępne badania wstępne, obciążenie wodą, ryzyko związane ze szkodliwymi 
i niebezpiecznymi substancjami, zanieczyszczenia, zakres i nakład pracy związany 
z zastosowaniem urządzeń, wykonanie odpowiednich działań osuszających, czas trwania tych działań, cele osuszania oraz kontrolę i udokumentowanie skuteczności procesu osuszania.

Zarząd Polskiego Stowarzyszenia Technologów Osuszania